MEDIA PEMBELAJARAN INTERAKTIF
BAHASA JAWA
"PEPINDHAN LAN TEMBANG MACAPAT"
Pengembang Media:
Nopidha Ardyansah, S.Pd., M.Pd.
Kepala SMP Negeri 2 Gumelar, Kabupaten Banyumas
1. Pambuka (Pendahuluan)
Sugeng ambal warsa para siswa kelas VII SMP/MTs!
Kebudayaan Jawa nduweni kekayaan sastra kang adiluhung. Salah sijine yaiku lumantar susastra Pepindhan lan Tembang Macapat. Pepindhan mujudake ungkapan basa kanggo ngandharake kahanan kanthi mbandhingake karo barang utawa kahanan liyane supaya luwih endah lan cetha.
Sawetara iku, Tembang Macapat yaiku karya puisi tradisional Jawa kang kaiket dening paugeran tartamtu kayata guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. Ing materi iki, kita bakal nyinaoni rong jinis tembang macapat yaiku Maskumambang lan Mijil.
"Mulat sarira hangrasa wani, nguri-uri kabudayan Jawa minangka identitas bangsa."
2. Tujuan Pembelajaran
Sawise nyinaoni materi iki, para siswa diajab bisa:
Menjelaskan pengertian pepindhan dalam bahasa Jawa dengan benar.
Mengidentifikasi ciri-ciri pepindhan dan kata pembanding (tembung pengandheng) yang digunakan.
Menafsirkan makna pepindhan dalam kalimat sederhana sehari-hari.
Membuat contoh pepindhan yang sesuai dengan konteks lingkungan sekitar.
Menjelaskan pengertian dan fungsi tembang macapat dalam tradisi Jawa.
Mengenal ciri dasar tembang Maskumambang dan Mijil.
Memahami konsep guru gatra, guru wilangan, dan guru lagu.
Mengenali pola metrik dasar tembang Maskumambang (12i, 6a, 8i, 8a) lan Mijil (10i, 6o, 10e, 10i, 6i, 6u).
3. Materi Pepindhan
Apa iku Pepindhan?
Pepindhan yaiku unen-unen utawa ungkapan ing basa Jawa kang ngemu surasa mbandhingake siji bab (wong, barang, kahanan, utawa tumindak) karo bab liyane supaya katon cetha, endah, lan nrenyuhake ati.
Tembung Pengandheng (Kata Pembanding) Kang Sering Digunakake:
6 Tuladha Pepindhan (Klik Kartu Kanggo Ndeleng Katrangan):
Ayune kaya rembulan
Klik kanggo ndeleng tegeseTegese (Makna):
Raine endah/cantik banget kaya padhang rembulan ing wengi.
Tembung: kaya
"Mbak Siti rupane ayune kaya rembulan."
Cepet kaya kilat
Klik kanggo ndeleng tegeseTegese (Makna):
Polahe utawa mlayune banter lan cepet banget.
Tembung: kaya
"Lari atlet iku cepet kaya kilat."
Atine atos kaya watu
Klik kanggo ndeleng tegeseTegese (Makna):
Wong kang angel dikandhani utawa kaku atine.
Tembung: kaya
"Bocah iku atine atos kaya watu, ora gelem ngrungokake pitutur."
Swarane merdu kaya suling
Klik kanggo ndeleng tegeseTegese (Makna):
Swarane nalika nembang utawa guneman penak dirungokake.
Tembung: kaya
"Nalika nembang macapat, swarane merdu kaya suling."
Putih kaya kapas
Klik kanggo ndeleng tegeseTegese (Makna):
Warnane resik banget tanpa ana noda.
Tembung: kaya
"Klambi sragam anyar iku warnane putih kaya kapas."
Dedege dhuwur kaya pring
Klik kanggo ndeleng tegeseTegese (Makna):
Awake wong iku katon dhuwur lan lurus banget.
Tembung: kaya
"Kancaku sing anyar dedege dhuwur kaya pring petung."
4. Pengenalan Tembang Macapat
Tembang Macapat yaiku karya puisi tradisional Jawa kang nduweni aturan utawa paugeran tartamtu. Saben padha (bait) kaiket dening telung paugeran utama:
1. Guru Gatra
Cacahe larik/baris saben sabait.
Jumlah baris atau larik kalimat dalam satu bait tembang.
2. Guru Wilangan
Cacahe wanda (suku kata) saben salarik.
Jumlah suku kata dalam setiap baris kalimat tembang.
3. Guru Lagu
Tibane swara vokal ing pungkasaning larik.
Bunyi vokal pungkasan (a, i, u, e, o) pada akhir baris.
Simulasi Paugeran Macapat
Klik salah satu baris di bawah ini untuk melihat penghitungan suku kata dan vokal akhirnya:
5. Tembang Maskumambang
Maskumambang berasal dari kata 'mas' (perhiasan/emas) dan 'kumambang' (terapung). Tembang ini mengisyaratkan tahap awal kehidupan manusia saat masih berupa janin di dalam kandungan ibunya.
Watak Tembang Maskumambang:
Nelangsa, sedhih, prihatin, cocok kanggo ngandharake rasa gela lan pitutur urip.
Maskumambang (4 Gatra)
Tuladha Tembang Maskumambang
Contoh Latihan Pembelajaran1. Wong se-pU-ha ku-du di-hor-ma-ti yak-ti, (12 suku kata, vokal i = 12i)
2. A-ja ngAN-ti du-ra-ka, (6 suku kata, vokal a = 6a)
3. Ngu-ri-u-ri pit-u-tur as-ri, (8 suku kata, vokal i = 8i)
4. Be-k-ti mring wong tu-wa ik-a. (8 suku kata, vokal a = 8a)
Pesan Moral / Piwulang: Pentingnya berbakti dan menghormati orang tua agar tidak menjadi anak yang durhaka.
6. Tembang Mijil
Mijil berasal dari kata 'wijil' yang berarti keluar atau lahir. Tembang ini melambangkan kelahiran seorang bayi ke dunia yang suci dan penuh harapan.
Watak Tembang Mijil:
Tenteram, mbabar pitutur, gandrung, lan terbuka. Cocok kanggo ngandharake pitutur lan piwulang.
Mijil (6 Gatra)
Tuladha Tembang Mijil
Contoh Latihan Pembelajaran1. Dadi bocah kudu sregep mrih widi, (10i)
2. Aja amung bodho, (6o)
3. Ngudi ilmu supaya slamet ing mbenre, (10e)
4. Nggayuh cita-cita kang mupakati, (10i)
5. Setya ing ngilmi, (6i)
6. Mrih rahayu iku. (6u)
Pesan Moral / Piwulang: Nasihat kepada anak-anak agar rajin menuntut ilmu demi mencapai cita-cita dan kebahagiaan hidup.
7. Ayo Mbedakake (Perbandingan Tembang)
Tabel perbandingan paugeran lan watak tembang Maskumambang karo Tembang Mijil:
| Unsur Perbandingan | Tembang Maskumambang | Tembang Mijil |
|---|---|---|
| Guru Gatra (Cacahe Baris) | 4 Larik / Baris | 6 Larik / Baris |
| Guru Wilangan & Guru Lagu | 12i, 6a, 8i, 8a | 10i, 6o, 10e, 10i, 6i, 6u |
| Watak / Suasana | Sedhih, nelangsa, prihatin | Tenteram, pitutur, gandrung |
| Filosopi Pengertian | Emas ing jero kandungan (Janin) | Lahir menyang donya (Bayi) |
Poin Utama Pembeda:
- Maskumambang luwih cendhak (mung 4 baris), Mijil luwih dawa (6 baris).
- Maskumambang digunakake kanggo kahanan sedhih utawa prihatin.
- Mijil luwih cocog kanggo ngandharake pitutur lan wulangan urip.
8. Ayo Sinau Tembang (Aktivitas Interaktif)
Ayo gladhen ngitung suku kata lan nemokake vokal pungkasan ing larik tembang macapat!
Kalkulator Suku Kata (Wanda) & Guru Lagu
Ketik utawa tempelkan siji baris tembang ing ngisor iki kanggo dites:
9. Latihan Interaktif (15 Soal)
10. Kuis Evaluasi Akhir
Asil Kuis Evaluasi
Nilai Akhir Sampeyan:
0
11. Refleksi Pembelajaran
Wangsuli pitakon refleksi ing ngisor iki kanggo ngukur pemahamanmu sajrone sinau:
12. Profil Pengembang
Nopidha Ardyansah, S.Pd., M.Pd.
Kepala SMP Negeri 2 Gumelar
SMP Negeri 2 Gumelar, Kabupaten Banyumas, Jawa Tengah